Zuzanna Kamykowska Ile kosztuje ironia? O wartości sztuki Jacka Sroki
Ile kosztuje ironia? O wartości sztuki Jacka Sroki
Ile wart jest obraz, który zamiast zachwycać, niepokoi? Który najpierw nas rozśmiesza, a chwilę później sprawia, że śmiech więźnie nam w gardle?
Jako ekonomistka zajmująca się badaniem cen dzieł sztuki mogłabym odpowiedzieć na to pytanie, analizując technikę, wymiary, reputację artysty czy wyniki aukcyjne. Tylko że w przypadku Jacka Sroki najciekawsze zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończą się możliwości ekonomicznej wyceny.
Sroka sam mówi o sobie, że „ładnie maluje brzydkie rzeczy”. I rzeczywiście, w jego świecie piękno rzadko bywa niewinne. Za intensywnymi kolorami, groteskowymi postaciami i absurdalnymi sytuacjami kryje się obserwator, który doskonale zna ludzką skłonność do głupoty, okrucieństwa i samozakłamania. A co gorsza, potrafi się z niej śmiać. Jego malarstwo dojrzewało w rzeczywistości PRL-u, przeszło przez stan wojenny, transformację ustrojową i kolejne dekady polskiej historii. Zmieniały się systemy, ideologie i język władzy. Nie zmieniała się natomiast fascynacja artysty absurdami ludzkiego zachowania. Sroka nie tyle dokumentuje rzeczywistość, ile obnaża mechanizmy, które nią rządzą. I robi to bez szczególnego szacunku dla naszej potrzeby komfortu.
W ekonomii mówi się o użyteczności, czyli satysfakcji, jaką czerpiemy z konsumpcji dóbr. Tymczasem obrazy Sroki podsuwają interesujący paradoks: dlaczego cenimy sztukę, która potrafi wprawić nas w zakłopotanie, wywołać niepokój albo wręcz obrzydzenie? Być może dlatego, że nie oczekujemy od sztuki wyłącznie przyjemności. Oczekujemy również, że powie nam coś prawdziwego. Nawet jeśli zrobi to w sposób brutalny, groteskowy czy bezczelnie ironiczny.
Jest jeszcze jeden paradoks. Większość przedmiotów z czasem się starzeje i traci użyteczność. Sztuka może natomiast nabierać nowych znaczeń. Obrazy Sroki powstawały w konkretnych okolicznościach historycznych, ale ich bohaterowie, słabości i absurdy nie należą wyłącznie do przeszłości. Zadziwiająco łatwo rozpoznać je również we współczesnym świecie.
I może właśnie na tym polega szczególna wartość jego twórczości. Sroka nie daje nam wygodnej opowieści o świecie. Daje nam lustro, w którym wyglądamy nieco gorzej, niż byśmy chcieli.

